De Moor De schilder en het meisje

Margriet de Moor – De schilder en het meisje 

A Woman Hanging On a Gibbet is de titel van de tekening die Rembrandt van Rijn in 1664 maakte van Elsje Christiaens, een achttienjarig meisje dat op de Dam in Amsterdam in het openbaar werd geëxecuteerd en als waarschuwing voor anderen in de Volewijck aan een paal werd gehangen. Naast haar aan de paal hangt een bijl, de bijl waarmee ze daags daarvoor haar hospita de hersens insloeg. De tekening roept vragen op, waarom kwam de Deense Elsje naar Amsterdam en waarom wilde Rembrandt het opgehangen meisje tekenen? Alleen door het gebruik van onze fantasie kunnen we die vragen nog beantwoorden, en dat is wat Margriet de Moor met de roman De schilder en het meisje heel mooi heeft gedaan.

De roman vertelt afwisselend over de levens van de schilder en het meisje, voorafgaand aan de dag waarop Elsje in Amsterdam in het openbaar wordt geëxecuteerd. Hoe het meisje de gevaarlijke tocht van Denemarken naar Amsterdam aangaat. Per boot en per slee, over besneeuwde vlaktes en bevroren zeeën, haar stiefzus Sarah-Dina achterna, die de overtocht al heeft gemaakt naar de absolute droomstad. Waar ze twee weken na aankomst haar hospita, of ‘slaapvrouw’ die de huur kwam innen, met een bijl om het leven brengt. Elsje verruilt de witte vlaktes van Denemarken voor de kleurrijke chaos van Amsterdam, en zal daar al snel eindigen als tekening op papier. De schilder, wiens naam in het boek geen enkele keer genoemd wordt, wordt als de grootste schilder van zijn tijd gezien:Elsje Christiaens: A Woman Hanging On a GibbetA Woman Hanging On a Gibbet ‘hoe lukt het je om hier een staaltje schilderen weg te geven dat niet één van die beroemde oude Grieken zelfs maar bij benadering zou kunnen evenaren.’ Maar in plaats van zijn verdiende succes, krijgt hij tegenslag na tegenslag te verwerken. Hij raakt bankroet en moet al zijn kunstschatten verkopen. Door de pest heeft hij zijn tweede vrouw verloren en ‘het grootste en meest gewaagde werk dat hij ooit zou schilderen’ wordt door de heren van de kunstcommissie geweigerd. Enig houvast is zijn talent en zijn zoon. Hoewel hij tijdens de executie niks met de gebeurtenis op de Dam te maken wil hebben, besluit hij later op de dag, na het roerende ooggetuigenverslag van zijn zoon, dat hij het meisje moet schilderen.

De Moor schildert in een mooie stijl, met sierlijke zinnen de stad Amsterdam in de tijd van Rembrandt, de couleur locale, de mensen, de pest en het paleis op de Dam, ‘een met muziek van een koperorkest en lucht van de vismarkt omgeven prachtgebouw.’ Door de zintuiglijke, beeldende beschrijving van De Moor ervaar je als lezer het contrast tussen de rust van de mijmerende schilder in de apotheek, waar hij de ingrediënten voor zijn verf komt kopen, en de drukte op de Dam waar de terechtstelling in volle gang is. Ook het contrast tussen de spanning en wilskracht die Elsje ervaart tijdens de reis naar Amsterdam, en de onmacht wanneer ze in de stad haar stiefzus niet kan vinden. De reis verloopt zo moeizaam dat het lijkt alsof de omstandigheden haar proberen tegen te houden. Alsof ze geen nieuw leven mag beginnen in de stad waar Elsje dan ook haar weg niet vindt en waar het gedroomde nieuwe leven al snel haar einde betekent.

Als lezer voel je met het meisje mee in de hoop deze bruisende stad te bereiken, ondanks dat je weet wat haar daar te wachten staat. Juist de wetenschap dat ze zal worden geëxecuteerd, maakt de zware tocht en haar hoge verwachtingen nog tragischer. Hierdoor leef je toe naar het moment dat de schilder besluit haar te schilderen, als troost voor het niet verkrijgen van een nieuw leven, wordt ze met pen en penseel vereeuwigd, ‘om dit ene moment te laten voortduren, niet even, maar voor altijd.’

De schilder en het meisje leest als een schilderij, je waant je in het Amsterdam van de zeventiende eeuw zoals we het kennen van de werken van de Hollandse meesters uit die tijd. De eerste pagina’s van de roman zijn wat lastig door te komen. De schilder wandelt door de stad en komt er langzaam achter wat er op de Dam staat te gebeuren. De wandeling wordt afgewisseld met korte flashbacks uit het leven van de schilder en fragmenten van het meisje in Amsterdam. Mooi, maar aandachtig lezen is geboden, niet alle passages zijn direct goed te plaatsen in tijd en locatie. Wanneer De Moor de twee verhaallijnen eerst weer uit elkaar trekt begint het verhaal vlot te lopen en worden twee prachtige verhalen zichtbaar die elkaar uiteindelijk op die dag in Amsterdam zullen kruisen.

Rembrandt van Rijn De Nachtwacht